ئابڵاخ یەکێکە لە کۆنترین ناوچەکانی دەوروبەری شاری سلێمانی کە مێژوویەکی دێرین و دەوڵەمەندی هەیە. ئەم ناوچەیە لە ڕابردوودا گوندێکی سەربەخۆ بووە، بەڵام بەهۆی گەشەکردنی شارەوە بووەتە گەڕەکێکی گرنگی ناو شاری سلێمانی. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی ئابڵاخ زۆر کۆنە و هەندێک لە مێژووناسان پێیان وایە ناوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی لولوبییەکان، کە ئەمەش بەڵگەیەکە بۆ دێرینایەتی و گرنگی ئەم ناوچەیە.
ئابڵاخ لە سەرەتاوە گوندێکی فراوان و گەورە بووە و چەند گەڕەک و کۆڵانی جیاوازی تێدا هەبوون. خەڵکی ناوچەکە زۆربەی کاتەکانیان بە کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و بازرگانی بەسەر دەبرد. ژیانی کۆمەڵایەتیان بە هاوکاری و یەکگرتوویی ناسراو بووە و مزگەوتەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە ڕێکخستنی ژیانی ڕۆحی و کۆمەڵایەتی خەڵکدا هەبووە. بە تێپەڕبوونی کات و فراوانبوونی شار، زەوییە کشتوکاڵییەکان کەم بوونەوە و شێوازی ژیانی دانیشتووانیش گۆڕانکاری بەسەردا هات.
لە ڕووی مێژووییەوە، ئابڵاخ لە سەردەمی عوسمانیدا شوێن و پێگەی تایبەتی هەبووە. ئەو کاتە گوندەکە سەر بە ناوچەی سەرچنار بووە و ژمارەیەکی زۆر ماڵی تێدا هەبووە. هەروەها ژمارەیەک لە خەڵکی ئابڵاخ پۆست و بەرپرسیارێتیان لە دەوڵەتی عوسمانیدا وەرگرتبوو. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئابڵاخ تەنها گوندێکی ئاسایی نەبووە، بەڵکو ڕۆڵی خۆی لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی ناوچەکەدا هەبووە.
شوێنەوارە دێرینەکانی ئابڵاخ بەشێکی گرنگی مێژووی ئەم ناوچەیەن. لە نێوانیاندا شوێنەواری «مسێکان» ناوبانگێکی تایبەتی هەیە. ئەم شوێنەوارە بە پێی توێژینەوە شوێنەوارناسییەکان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ١٦٠٠ ساڵ پێش زایین و بەردەوام بوونی ژیانی مرۆڤ لەو ناوچەیە دەسەلمێنێت. لەوێدا گڵینە و بەڵگەی شوێنەواری دۆزراونەتەوە کە نیشان دەدەن ئەم ناوچەیە لە سەردەمە جیاوازەکاندا جێگای نیشتەجێبوونی خەڵک بووە.
هەروەها گۆڕی ئێسکەپەیکەرێک لە شوێنەواری مسێکان دۆزراوەتەوە کە بە شێوەیەکی تایبەت نێژراوە. ئەم دۆزینەوەیە بەڵگەیەکی گرنگە بۆ ناسینی شێوازی ژیان و نەریتەکانی مرۆڤە کۆنەکان. شوێنەوارناسەکان لە ڕێگەی ئەم جۆرە شوێنەوارانەوە دەتوانن زانیاریی گرنگ دەربارەی ژیانی مرۆڤ، بیروباوەڕیان و ڕێوشوێنەکانیان بەدەست بهێنن.
لە کۆتاییدا، ئابڵاخ ناوچەیەکی مێژوویی و کەلتووری گرنگە کە مێژوویەکی دێرین لەخۆدەگرێت. لە گوندێکی کۆنەوە گەیشتووە بە گەڕەکێکی ناو شاری سلێمانی، بەڵام هێشتا شوێنەوار و میراتی مێژوویی خۆی پاراستووە. پاراستنی ئەم میراتە کەلتووری و مێژووییە ئەرکێکی نیشتمانییە، چونکە ئەم شوێنانە بەشێکن لە ناسنامە و مێژووی گەلی کورد و یارمەتیمان دەدەن ڕابردووی خۆمان باشتر بناسین.
مێژووی کۆنی ئابڵاخ و شوێنەوارەکانی
