مصطفی ابراهیم امین زلمی یکی از برجستهترین علما و متفکران اسلامی کرد در دوران مدرن است. او در روستای زلمی در شهرستان خورمال در منطقه حلبچه در اقلیم کردستان عراق متولد شد. اسناد رسمی نشان میدهد که او در سال ۱۹۲۴ متولد شده است، در حالی که برخی از روایتهای محلی میگویند که او در یک محیط مذهبی کلاسیک متولد شده است و این آب و هوا تأثیر زیادی بر ساختار علمی او در اوایل زندگی داشته است، زیرا او از سنین پایین فرصت مطالعه دین را داشته است.
زلمی تحصیلات خود را در کلاسهای دینی کردستان آغاز کرد و علوم پایه دینی و زبانی مانند صرف و نحو، کاربرد، روانشناسی و منطق را در کنار فقه و اصول آن آموخت و همچنین در مطالعه فلسفه و برخی علوم عقلی عمیقتر شد. او نزد تعدادی از علمای بزرگ کرد، از جمله ملا عارف بر، ملا باقر بالک، ملا حمه امین، ملا عبدالکریم مدرس و بسیاری دیگر، تحصیل کرد. پس از سالها تحصیل، در سال ۱۹۴۶ مجوز خود را دریافت کرد، که در آن زمان یک مدرک رایج بود و به او اجازه تدریس و صدور فتوا میداد.
زلمی پس از دریافت مجوز، تدریس در مساجد و مدارس دینی را آغاز کرد و به دانشآموزان شریعت و زبانشناسی آموخت و در این زمینه ادامه داد تا اینکه در آن دوران تا سال ۱۹۷۲ به عنوان واعظ و خطیب در ارتش عراق خدمت کرد و این امر به او فرصت داد تا با اقشار مختلف جامعه ارتباط مستقیم داشته باشد.
زلمی از تحصیل در حجره دست نکشید، بلکه به تحصیلات جدید دانشگاهی روی آورد، در امتحانات خارجی شرکت کرد و مدارس ابتدایی و متوسطه را به پایان رساند، سپس در سال ۱۹۵۹ دبیرستان را در بغداد با موفقیت به پایان رساند. در سال ۱۹۶۰ وارد دانشکده حقوق دانشگاه بغداد شد و در سال ۱۹۶۵ مدرک لیسانس حقوق را اخذ کرد. سپس تحصیلات عالی خود را ادامه داد و در سال ۱۹۶۹ مدرک کارشناسی ارشد حقوق اسلامی را از دانشگاه بغداد دریافت کرد، سپس در سال ۱۹۷۱ مدرک کارشناسی ارشد فقه تطبیقی را از دانشگاه الازهر و در سال ۱۹۷۱ مدرک کارشناسی ارشد دیگری در رشته حقوق از دانشگاه قاهره دریافت کرد.
در سال ۱۹۷۵، دکترای افتخاری در رشته فقه تطبیقی را از دانشگاه الازهر دریافت کرد که یکی از بالاترین مدارک علمی او در رشته تخصصیاش بود. پس از سالها کار دانشگاهی، در سال ۲۰۰۵ دکترای دیگری در رشته حقوق از دانشگاه بغداد با درجه عالی دریافت کرد که نشان دهنده تداوم او در تحقیقات علمی و خودسازی تا مراحل پایانی زندگیاش است.
زلمی تدریس در دانشگاه را از سال ۱۹۷۶ آغاز کرد و تا سال ۲۰۰۸ ادامه داد. او مدارج علمی را طی کرد تا اینکه عنوان معلم حرفهای (P) را کسب کرد. در این مدت، او بیش از ۱۰۰ پایاننامه کارشناسی ارشد و دکترا را در زمینههای شریعت، حقوق و فلسفه راهنمایی کرد و در تربیت نسلی از محققان و پژوهشگران نقش داشت.
او بیش از چهل مقاله علمی در موضوعات مختلف فقه، اصول، حقوق و فلسفه، از جمله توسعه اجتماعی در حقوق اسلامی، اصول مشروعیت، اصول مسئولیت کیفری، اصول شخصیسازی جرم، انرژی معنوی و تمدن در اسلام، قانونگذاری اسلامی، یادداشتهایی در مورد قانون احوال شخصیه عراق، بررسی ژنتیک انسانی در شریعت و قانون، رابطه شریعت و قانون، و طبقهبندی شرعی و قانونی فرآیندهای مختلف نوشته است.
زلمی علاوه بر این تحقیقات، تعداد زیادی کتاب در زمینههای مختلف نوشته است. آثار او در سال ۲۰۱۴ در مجموعهای بزرگ به نام (کامله فی الشریعه و القانون) منتشر شد که شامل پنجاه کتاب است و به بیست و چهار جلد تقسیم شده است. این مجموعه طیف گستردهای از موضوعات مانند اصول فقه، دلایل اختلاف فقها، استناد به نصوص، نظریه انطباق، مسئولیت کیفری، فلسفه حقوق، احوال شخصیه، قوانین ازدواج و طلاق را در بر میگیرد.
زلمی به خاطر تفکر انتقادیاش متمایز بود، زیرا به اخذ نظرات علمای پیشین بسنده نمیکرد، بلکه آنها را مورد بحث، نقد و بررسی قرار میداد و بر اساس روشی علمی که بر شواهد مشروع و عقلانی متکی بود، آنها را اصلاح میکرد. او خواستار تجدید فقه اسلامی برای همگامی با تحولات معاصر بود و تأکید داشت که باید جدید و پویا و پاسخگو به چالشهای اجتماعی و حقوقی معاصر باشد.
او همچنین به بیان جسورانه نظرات خود، بحث در مورد مسائل حساس و ارائه اجتهاد جدید در آنها، مبتنی بر درک عمیق از متون شرعی و مقاصد آنها، شهرت داشت. او معتقد بود که اجتهاد برای تجدید اندیشه دینی ضروری است و تقلید کورکورانه منجر به رکود اندیشه و عقب ماندگی جوامع می شود.
زلمی در تعدادی از کمیتههای حقوقی و قانون اساسی شرکت داشته و در مورد لوایح بحث و بررسی کرده و برخی از قوانین مانند قانون مدنی عراق، اصول قانون آیین دادرسی کیفری و قانون اساسی عراق را اصلاح کرده است. او همچنین در تعدادی از کنفرانسهای علمی در داخل و خارج از عراق از جمله کنفرانس جامعهشناسان، کنفرانسهای حقوقی و پزشکی و کنفرانسهای حقوق بشر شرکت داشته است.
زلمی به پاس قدردانی از فعالیتهای علمی خود، جوایز و افتخارات متعددی از جمله جایزه استاد برجسته دانشگاه بغداد در سال ۱۹۸۵، جایزه استاد برجسته ریاست جمهوری در سال ۱۹۹۳، جایزه محصولات علمی در سال ۱۹۹۳ و جایزه دانشگاه نهرین در سال ۱۹۹۳ دریافت کرده است. او همچنین در سال ۲۰۱۵ به پاس قدردانی از تلاشهای علمیاش، دکترای افتخاری از دانشگاه صلاحالدین در اربیل دریافت کرد.
در سطح شخصی، زلمی به خاطر خاکی بودن و سادگیاش، نزدیکی به شاگردانش و مردم عادی، عشق به علم و اشتیاقش برای انتشار دانش شناخته میشد. او همچنین نظرات مستقل خود را داشت، زیرا از هیچ حزب سیاسی یا مذهبی پیروی نمیکرد، اما حتی در مواجهه با انتقاد، نظرات و مواضع خود را حفظ میکرد.
شخصیت او به خاطر تعهد علمی و دقت در تحقیق، تکیه بر تحقیقات علمی و تأیید منابع و دغدغهاش برای ارائه تحقیقات کامل و عمیق مبتنی بر شواهد شناخته شده بود. او اصالت مذهبی و گشودگی به تفکر جدید را در شخصیت خود ترکیب کرده بود، که او را به نمونهای بینظیر از اندیشه اسلامی کردی معاصر تبدیل کرده بود.
مصطفی ابراهیم امین زلمی روز شنبه، چهارم ژوئن ۲۰۱۶ در اربیل، در سن نود و یک سالگی درگذشت و میراث علمی و فکری بزرگی متشکل از نوشتهها، تحقیقات و نظراتی از خود به جای گذاشت که هنوز هم مادهای غنی برای مطالعه و تحقیق هستند.
شخصیت مصطفی زلمی با مجموعهای از ویژگیهای فکری و علمی مشخص میشد که او را از دیگر محققان متمایز میکرد، و مهمتر از همه، آگاهی انتقادی او بود، زیرا او بین عمق ساختار فرهنگی و گشودگی به تحقیقات جدید، ترکیبی داشت. این آگاهی او را در عرصه علمی حاضر میکرد و در بحثهای فکری و فقهی، چه در دانشگاهها و چه در خارج از آنها، شرکت میکرد.
او همچنین دیدگاه عقلانی روشنی داشت که در حمایت او از اصلاح گفتمان دینی و حذف تفاسیر نقلی که به شواهد صحیح یا عقل سلیم متکی نیستند، منعکس شده است. از این رو، حمایت مداوم او از اجتهاد و رد تصلب، از آنجا که فقه بشری نیاز به بازنگری دائمی دارد، مطرح شد.
یکی دیگر از برجستهترین ویژگیهای او، طرفداری از اعتدال بود، زیرا برای تثبیت ارزشهای همزیستی و مدارا در میان اقشار جامعه تلاش میکرد و تأکید داشت که اسلام خواستار رحمت و عدالت است و از حقوق بشر صرف نظر از هویت محافظت میکند. او همچنین یکی از مدافعان حقوق زنان بود، به ویژه در برخی از مسائل فقهی که با دیدگاهی جدید به آنها میپرداخت.
نوآوری یکی از مهمترین ابعاد شخصیت او محسوب میشود، زیرا او کوشید تا فقه را از رکود کلاسیک و بسته دینی، بر اساس اصول اولیه شریعت و مقاصد عالی آن، رهایی بخشد. او بسیاری از دیدگاههای فقهی را مورد بازنگری قرار داد و اجتهاد جدیدی متناسب با شرایط معاصر ارائه داد و کوشید تا علم اصول فقه را با روشها و ترتیبات جدید توسعه دهد.
او همچنین به خاطر تعهد علمی بالایش شناخته میشد، زیرا به بررسی دقیق شواهد تکیه میکرد، مشتاق تأیید منابع خود بود و تحقیقاتی را بر پایه علمی محکمی ارائه میداد. او به خاطر مستندسازی دقیق و توجه به جزئیات شناخته میشد، که کار او را از ارزش علمی بالایی برخوردار میکرد.
از ویژگیهای بارز شخصیت او استقلال فکری و نگرشیاش بود، زیرا از هیچ حزب سیاسی یا مذهبی پیروی نمیکرد، بلکه دیدگاههای خود را حفظ میکرد، حتی اگر مخالف روند غالب بود. او به سازشناپذیری در مسائل علمی و پایبندی به آنچه درست میدانست، معروف بود.
او همچنین به خاطر ارائه جسورانه نظراتش شناخته میشد، زیرا در مورد مسائل حساس بحث میکرد و اجتهاد جسورانهای ارائه میداد، مانند برخی از نظرات او در مورد مسائل فقه مقارن.
در رابطه با هویت، زلمی نمونه بارزی از تلفیق هویت کردی و اسلامی بود، زیرا او ملیگرایی کردی را با اسلامگرایی خود ترکیب کرد و سعی در یافتن چارچوبی از تعادل و میانهروی بین آنها داشت. با این دیدگاه، او ضمن حفظ منحصر به فرد بودن آرمان ملی خود، به غنیسازی اندیشه اسلامی کمک کرد و خواستار حقوق فرهنگی و مذهبی در چارچوب عدالت و انسانیت شد.
این ویژگیها در کنار هم، ویژگیهای یک شخصیت علمی و فکری بینظیر را شکل دادند که مصطفی زلمی را به یکی از برجستهترین نمادهای تفکر اسلامی کردی معاصر تبدیل کرد.